Quy tắc & biện pháp an toàn khi làm việc trên mái nhà hạn chế tai nạn

Quy tắc & biện pháp an toàn khi làm việc trên mái nhà hạn chế tai nạn

Làm việc trên mái nhà là một trong những nhóm công việc có mức độ rủi ro cao. Không gian làm việc trên mái thường có nhiều yếu tố nguy hiểm cùng lúc như độ cao, mái dốc, bề mặt trơn, vật liệu dễ vỡ,...vì vậy, việc nắm rõ biện pháp an toàn khi làm việc trên mái nhà không chỉ giúp người lao động phòng ngừa tai nạn, mà còn giúp doanh nghiệp tuân thủ quy định pháp luật, giảm thiểu thiệt hại nhân sự, chi phí bồi thường và gián đoạn thi công. Bài viết này, An Nhiên Safety sẽ giúp bạn hệ thống các quy tắc, thiết bị bảo hộ lao động và checklist an toàn cần áp dụng khi làm việc trên mái nhà.

Nguy cơ tai nạn phổ biến khi làm việc trên mái nhà

Trước khi triển khai biện pháp an toàn khi làm việc trên mái nhà, cần nhận diện đúng các mối nguy để chọn thiết bị bảo hộ lao động, bố trí phương án thi công và kiểm soát rủi ro phù hợp.

Các nguy cơ thường gặp gồm:

Ngã từ trên cao: Xảy ra tại mép mái, lỗ mở, giếng trời hoặc khu vực chưa có lan can. Nguyên nhân thường do không dùng dây đai an toàn toàn thân, móc sai điểm neo hoặc thiếu lưới an toàn. [1]
Trượt ngã, vấp ngã: Mái ướt, rêu mốc, bụi bẩn, dầu mỡ, dây điện hoặc dụng cụ để lộn xộn dễ làm người lao động mất thăng bằng. Cần giữ mái gọn sạch và dùng giày bảo hộ chống trượt.[2]
Sụp mái, thủng mái: Thường gặp ở mái fibro xi măng, tấm xi măng mỏng, mái ngói cũ, tôn mỏng hoặc mái xuống cấp. Không được đi trực tiếp trên mái giòn; cần dùng ván lót mái hoặc thang mái bắc qua xà gồ.[3]
Vật rơi từ trên cao: Búa, máy khoan, vít, ngói, tôn hoặc mảnh vật liệu có thể rơi xuống gây chấn thương. Cần dùng dây buộc dụng cụ, túi đựng dụng cụ, lưới chắn vật rơi và thiết lập vùng cấm bên dưới.[4]
Điện giật: Nguy cơ xuất hiện khi làm gần đường dây điện, hệ thống điện mặt trời áp mái, mái kim loại hoặc dùng thiết bị điện cầm tay không an toàn.[5]
Thời tiết cực đoan: Gió mạnh, mưa, sương, nắng nóng và sấm sét đều làm tăng nguy cơ trượt ngã, mất thăng bằng, say nắng hoặc tai nạn điện.[6]

Tai nạn trên mái thường đến từ sự kết hợp giữa độ cao, bề mặt trơn, mái yếu, vật rơi, điện và thời tiết. Nhận diện đúng các nguy cơ này là bước đầu để xây dựng biện pháp an toàn khi làm việc trên mái nhà hiệu quả.

Biện pháp an toàn trong quá trình làm việc trên mái

Di chuyển và đứng làm việc an toàn trên mái dốc / mái phẳng

Với mái phẳng hoặc mái dốc nhẹ, người lao động thường dễ chủ quan. Tuy nhiên, mép mái, giếng trời, lỗ mở và khu vực không có lan can vẫn là những điểm có nguy cơ rơi ngã cao.

Khi làm việc trên mái phẳng, cần thực hiện:

Giữ khoảng cách an toàn với mép mái nếu chưa có lan can.[7]
Lắp lan can tạm, dây cảnh báo hoặc dây cứu sinh ngang tại khu vực nguy hiểm.[7]
Che chắn chắc chắn giếng trời, ô kỹ thuật, lỗ thông gió.[7]
Giữ bề mặt mái gọn sạch, không để dây điện, vít, mảnh tôn, dụng cụ hoặc vật liệu cản lối đi.[7]

Với mái dốc, yêu cầu an toàn cần nghiêm ngặt hơn. Người lao động phải dùng ván lót, thang mái hoặc giá đỡ chuyên dụng được neo chắc vào kết cấu mái. Khi di chuyển, cần giữ ba điểm tiếp xúc, không mang vác nặng và luôn kết nối dây đai an toàn toàn thân với dây cứu sinh hoặc điểm neo chắc chắn. Ngoài ra, cần sử dụng giày bảo hộ chống trượt phù hợp với bề mặt mái.

Xử lý đặc biệt với mái lợp vật liệu dễ vỡ

Mái fibro xi măng, tấm xi măng mỏng, mái ngói cũ, tôn mỏng, tấm nhựa lấy sáng hoặc mái xuống cấp có thể bị thủng, nứt hoặc sụp khi chịu tải trọng người. Vì vậy, nguyên tắc bắt buộc là không đi trực tiếp trên mái dễ vỡ.

Trước khi thi công, cần kiểm tra:

Xà gồ, vì kèo, vít neo.
Vết nứt, rỉ sét, võng mái.
Dấu hiệu thấm nước, mục kết cấu hoặc tấm lợp xuống cấp.

Sau khi kiểm tra, phải bố trí ván lót mái hoặc thang mái bắc qua ít nhất 2–3 thanh xà gồ để phân tán tải trọng. Với khu vực có nguy cơ lọt mái, cần lắp thêm lưới an toàn hoặc sàn đỡ bên dưới. Tại lối lên mái nên đặt biển cảnh báo: “Mái dễ vỡ, cấm đi trực tiếp”.

Bảo vệ chống rơi dụng cụ và vật liệu từ trên cao xuống

Vật rơi từ mái có thể gây chấn thương nghiêm trọng cho người bên dưới. Dụng cụ nhỏ như búa, kìm, máy khoan, súng bắn đinh, dao rọc giấy hoặc ốc vít đều cần được kiểm soát chặt chẽ.

Các biện pháp cần áp dụng gồm:

Cố định dụng cụ cầm tay bằng dây buộc dụng cụ.
Dùng túi đựng dụng cụ có nắp.
Xếp vật liệu xa mép mái, đặc biệt là tôn, ngói, cuộn chống thấm, thanh kim loại.
Chằng buộc vật liệu khi có nguy cơ gió cuốn.
Lắp tấm chặn chân tại mép mái hoặc khu vực giàn giáo.
Thiết lập vùng cấm bên dưới bằng rào chắn và biển cảnh báo.

Tuyệt đối không ném hoặc thả vật tư từ trên mái xuống. Việc hạ vật liệu phải thực hiện bằng dây kéo, thùng chứa, tời hoặc thiết bị nâng hạ an toàn. Người làm việc bên dưới bắt buộc đội mũ bảo hộ lao động.

Quy tắc làm việc nhóm và giám sát liên tục

Không nên làm việc một mình trên mái. Khi xảy ra trượt ngã, điện giật, say nắng hoặc mắc treo trên dây an toàn, người lao động cần được phát hiện và cứu hộ kịp thời.[8]

Đội thi công nên làm việc theo cặp hoặc theo nhóm, có người giám sát tại vị trí quan sát rõ khu vực mái. Trước khi bắt đầu, cần thống nhất phương thức liên lạc bằng bộ đàm, điện thoại hoặc tín hiệu tay.

Kế hoạch cứu hộ khẩn cấp cần chuẩn bị sẵn, gồm:

Người phụ trách cứu hộ.
Thiết bị hỗ trợ đưa người bị nạn xuống.
Lối tiếp cận an toàn.
Phương án sơ cứu ban đầu.
Số liên hệ khẩn cấp.

Công việc phải dừng ngay khi có mưa, sấm sét, gió mạnh, thiếu sáng hoặc khi người lao động có dấu hiệu mệt mỏi, chóng mặt, mất tập trung. Trong an toàn lao động, dừng việc đúng lúc là một quyết định chuyên nghiệp để bảo vệ tính mạng người lao động.

Thiết bị bảo hộ lao động cần có khi làm việc trên mái nhà

Dây đai an toàn toàn thân và dây chống sốc

Dây đai an toàn toàn thân giúp phân bổ lực lên nhiều vùng cơ thể khi xảy ra rơi, an toàn hơn đai ngang lưng. Thiết bị này cần dùng khi làm trên mái cao, mái dốc, gần mép mái hoặc nơi không có lan can.

Dây chống sốc có nhiệm vụ hấp thụ lực rơi, giảm lực giật tác động lên cơ thể. Trước khi sử dụng cần kiểm tra:

Đường may, móc khóa, nhãn nhận diện.
Hạn sử dụng, tiêu chuẩn sản phẩm.
Dấu hiệu rách, mòn, biến dạng hoặc hư hỏng.

Dây cứu sinh, móc khóa và điểm neo

Dây cứu sinh giúp người lao động di chuyển an toàn trên mái. Mái rộng, mái nhà xưởng nên dùng dây cứu sinh ngang; lối leo lên mái nên dùng dây cứu sinh đứng kết hợp thiết bị hãm trượt.

Điểm neo phải chắc chắn, phù hợp phương án thi công và không được móc vào kết cấu yếu như ống nước, tôn mỏng, thanh gỗ mục hoặc lan can tạm không chịu lực. Móc khóa, khóa nối, con trượt cần được kiểm tra thường xuyên; thiết bị rỉ sét, kẹt khóa, nứt vỡ, biến dạng hoặc đã chịu cú rơi phải ngừng sử dụng để đánh giá lại.

Mũ, giày, găng tay, kính bảo hộ

Khi làm việc trên mái, cần trang bị đầy đủ:

Mũ bảo hộ lao động: bảo vệ đầu khỏi va đập, vật rơi; nên có quai cài chắc chắn.
Giày bảo hộ chống trượt: tăng độ bám trên mái tôn, mái ngói, mái ướt hoặc mái dốc.
Găng tay bảo hộ: dùng găng chống cắt khi xử lý tôn, găng phù hợp hóa chất khi chống thấm, găng chịu nhiệt khi dùng máy khò.
Kính bảo hộ lao động: bảo vệ mắt khỏi bụi, mạt kim loại, hóa chất, tia bắn khi cắt, khoan, mài.

An Nhiên Safety cung cấp giải pháp PPE và thiết bị bảo hộ lao động cho xây dựng, sản xuất, năng lượng, công nghiệp nặng, kho vận và khai khoáng, hỗ trợ doanh nghiệp chọn bộ trang bị phù hợp từng môi trường làm việc trên mái nhà.

Biện pháp an toàn theo từng loại mái phổ biến tại Việt Nam

Mái tôn

Mái tôn thường gặp ở nhà xưởng, kho hàng và công trình công nghiệp. Loại mái này dễ trơn khi ướt, hấp thụ nhiệt nhanh, cạnh sắc, có thể bị rỉ sét, thủng hoặc lỏng vít neo.

Trước khi lên mái, cần kiểm tra:

Xà gồ, vít neo, vị trí võng hoặc xô lệch.
Tấm tôn bị rỉ sét, thủng, nứt hoặc xuống cấp.
Điều kiện gió, nắng nóng và độ trơn của bề mặt mái.

Khi di chuyển, nên đi theo sống tôn hoặc vị trí có xà gồ bên dưới. Với mái tôn cũ, tôn mỏng hoặc cần đi xa, phải dùng ván lót để phân tán tải trọng. Khi cắt, lắp hoặc tháo tôn, cần dùng găng tay chống cắt vì mép tôn rất sắc.

Không nên tập kết nhiều tấm tôn tại một điểm. Khi gió mạnh, cần dừng thi công vì tấm tôn có thể bị cuốn, gây mất thăng bằng hoặc rơi vật liệu xuống dưới. Với mái tôn nắng nóng, cần bố trí nghỉ, bổ sung nước và tránh làm việc kéo dài giữa trưa.

Mái ngói truyền thống

Mái ngói thường có độ dốc lớn, dễ trượt và dễ gãy khi chịu tải trực tiếp. Ngói cũ có thể bị nứt, giòn, xô lệch hoặc bám rêu, làm tăng nguy cơ trượt ngã.

Trước khi thi công, cần lưu ý:

Dùng thang mái hoặc ván lót neo chắc vào kết cấu phù hợp.
Không đứng trực tiếp lên viên ngói yếu, nứt hoặc khu vực không có thanh đỡ.
Tháo lắp từng phần nhỏ, không chất nhiều ngói tại một điểm.

Do mái ngói có độ dốc lớn, người lao động cần dùng dây đai an toàn toàn thân, dây cứu sinh và giày bảo hộ chống trượt. Nếu mái ướt, có sương hoặc rêu trơn, phải dừng công việc cho đến khi bề mặt đủ an toàn.

Khi tháo dỡ hoặc lợp mới trên diện rộng, nên lắp lưới an toàn hoặc sàn đỡ bên dưới để hạn chế chấn thương do ngói rơi hoặc người lao động bị trượt.

Mái bằng bê tông hoặc mái dốc nhẹ

Mái bê tông thường tạo cảm giác an toàn hơn, nhưng vẫn có nhiều điểm nguy hiểm như mép mái, lỗ mở, giếng trời, ô kỹ thuật, bồn nước, máy lạnh, ống thông hơi hoặc khu vực chống thấm.

Biện pháp cần ưu tiên là bảo vệ mép mái và lỗ mở:

Lắp lan can tạm hoặc dây cứu sinh ngang nếu chưa có lan can cố định.
Che chắn chắc chắn lỗ mở, giếng trời, ô kỹ thuật.
Đặt cảnh báo rõ ràng tại khu vực nguy hiểm.
Quy định lối đi an toàn, sắp xếp dây điện và vật liệu gọn gàng.

Khi chống thấm, cần kiểm soát thêm nguy cơ hóa chất, hơi dung môi, bề mặt trơn và cháy nổ nếu sử dụng máy khò. Người lao động nên dùng găng tay phù hợp, kính bảo hộ, khẩu trang hoặc mặt nạ lọc hơi. Bình chữa cháy phải được đặt gần khu vực dùng nhiệt hoặc lửa.

Những sai lầm thường gặp dẫn đến tai nạn và cách khắc phục

Nhiều tai nạn khi làm việc trên mái nhà không đến từ tình huống phức tạp, mà xuất phát từ các lỗi lặp lại trong quá trình thi công. Nhận diện sớm những sai lầm này giúp nhà thầu và người lao động áp dụng biện pháp an toàn khi làm việc trên mái nhà hiệu quả hơn.

Sai lầm thường gặp	Rủi ro có thể xảy ra	Cách khắc phục
Không đeo dây an toàn hoặc đeo nhưng không móc vào điểm neo	Ngã cao, chấn thương nặng, tử vong	Dùng dây đai an toàn toàn thân, dây chống sốc và điểm neo chắc chắn khi làm việc nơi có nguy cơ rơi ngã
Đi trực tiếp trên mái dễ vỡ	Lọt mái fibro xi măng, gãy ngói, thủng tôn mỏng	Sử dụng ván lót mái, thang mái hoặc đường đi chuyên dụng bắc qua xà gồ
Làm việc một mình trên mái	Không được phát hiện và cứu hộ kịp thời khi xảy ra sự cố	Làm việc theo cặp, có người giám sát và chuẩn bị kế hoạch cứu hộ
Không kiểm tra kết cấu mái	Sập mái, gãy tấm lợp, quá tải cục bộ	Kiểm tra xà gồ, vì kèo, vít neo, mái cũ, mái rỉ sét hoặc xuống cấp trước khi lên
Bỏ qua thời tiết	Trượt ngã, mất thăng bằng, say nắng, vật liệu bị gió cuốn	Dừng thi công khi mưa, sương dày, gió mạnh, sấm sét hoặc nắng nóng kéo dài
Không cố định dụng cụ, vật liệu	Vật rơi từ trên cao, người bên dưới bị chấn thương	Dùng dây buộc dụng cụ, túi đựng dụng cụ, tấm chặn chân, lưới chắn vật rơi và vùng cấm bên dưới
Dùng thang sai cách	Ngã khi lên/xuống mái	Cố định đầu và chân thang, đặt thang đúng góc, giữ ba điểm tiếp xúc, không mang vật nặng khi leo
Thiếu huấn luyện hoặc làm việc khi mệt mỏi	Móc dây sai, dùng PPE sai, phản ứng chậm khi có sự cố	Huấn luyện an toàn định kỳ, kiểm tra sức khỏe, bố trí nghỉ ngơi hợp lý

Checklist an toàn nhanh trước – trong – sau khi làm việc

Checklist giúp kiểm soát rủi ro theo từng giai đoạn, đảm bảo biện pháp an toàn khi làm việc trên mái nhà được thực hiện đồng bộ, từ kiểm tra kết cấu mái, PPE đến giám sát và thu dọn sau thi công.

Giai đoạn	Nội dung cần kiểm tra	Yêu cầu an toàn
Trước khi làm việc	Đánh giá rủi ro khu vực mái	Kiểm tra độ cao, loại mái, độ dốc, khả năng chịu lực, mép mái, lỗ mở, đường dây điện, thời tiết và khu vực có người bên dưới
	Kiểm tra kết cấu mái	Xem xét xà gồ, vì kèo, tấm lợp, vít neo, dấu hiệu rỉ sét, nứt, võng, mục hoặc xuống cấp
	Bố trí lối đi an toàn	Với mái cũ, mái fibro xi măng, mái ngói hoặc mái dễ vỡ, cần chuẩn bị ván lót, thang mái hoặc sàn thao tác
	Kiểm tra PPE	Kiểm tra dây đai an toàn toàn thân, dây chống sốc, dây cứu sinh, móc khóa, điểm neo, mũ bảo hộ, giày chống trượt, găng tay, kính bảo hộ
	Chuẩn bị tổ chức thi công	Thiết lập vùng cấm bên dưới, phân công người giám sát, thống nhất tín hiệu liên lạc và phổ biến kế hoạch cứu hộ khẩn cấp
Trong khi làm việc	Sử dụng hệ thống chống rơi	Luôn móc dây an toàn khi làm gần mép mái, trên mái dốc hoặc khu vực có nguy cơ rơi ngã; không tự ý tháo móc khi chưa có biện pháp thay thế
	Kiểm soát di chuyển	Không đi trực tiếp trên mái giòn; chỉ di chuyển trên ván lót, thang mái hoặc lối đi đã bố trí
	Kiểm soát dụng cụ, vật liệu	Không để dây điện, dụng cụ, vật liệu rời rạc trên lối đi; dụng cụ cầm tay nên được buộc dây hoặc đặt trong túi dụng cụ
	Kiểm soát vật rơi	Không ném hoặc thả vật liệu từ mái xuống; sử dụng dây kéo, thùng chứa, tời hoặc thiết bị nâng hạ an toàn
	Giám sát điều kiện làm việc	Người giám sát cần theo dõi liên tục; dừng việc khi có mưa, sấm sét, gió mạnh, mái trơn hoặc người lao động mệt mỏi
Sau khi làm việc	Thu dọn khu vực mái	Thu gom dụng cụ, vít, mạt sắt, ngói vỡ, tôn thừa và vật liệu còn sót lại, tránh gây tắc máng xối hoặc rơi xuống bên dưới
	Hạ vật liệu an toàn	Vật liệu thừa phải được đưa xuống bằng phương tiện phù hợp, không thả rơi tự do
	Kiểm tra lại thiết bị bảo hộ	Kiểm tra dây an toàn, móc khóa, dây cứu sinh và thiết bị liên quan; loại bỏ thiết bị hư hỏng hoặc đã chịu lực rơi
	Ghi nhận nguy cơ phát sinh	Lưu lại sự cố, điểm mất an toàn hoặc nguy cơ mới để cải thiện quy trình thi công lần sau

Checklist này nên được áp dụng trước mỗi ca làm việc, đặc biệt với mái tôn, mái ngói, mái fibro xi măng, mái dốc hoặc công trình có nguy cơ ngã cao và vật rơi từ trên cao.

Trả lời nhanh về an toàn khi làm việc trên mái nhà

Không có lan can an toàn thì phải làm gì khi làm việc trên mái?

Cần sử dụng dây đai an toàn toàn thân kết nối với dây cứu sinh hoặc điểm neo chắc chắn, đồng thời bổ sung lưới an toàn, sàn đỡ hoặc tấm che lỗ mở nếu cần.

Làm việc trên mái một mình có được không?

Không nên làm việc trên mái một mình vì khi xảy ra ngã cao, điện giật, say nắng hoặc mắc treo trên dây an toàn sẽ không có người phát hiện và cứu hộ kịp thời.

Cần đào tạo gì trước khi cho công nhân làm việc trên mái nhà?

Công nhân cần được huấn luyện an toàn làm việc trên cao, nhận diện nguy cơ, sử dụng PPE, dây an toàn, dây cứu sinh, điểm neo và quy trình cứu hộ khẩn cấp.

Làm việc trên mái khi trời mưa hoặc gió mạnh có được không?

Không nên làm việc trên mái khi mưa, gió mạnh, sấm sét, mái trơn hoặc tầm nhìn kém vì nguy cơ trượt ngã, mất thăng bằng và tai nạn điện rất cao.

Kết luận

Biện pháp an toàn khi làm việc trên mái nhà cần được triển khai đồng bộ từ nhận diện nguy cơ, tuân thủ quy định, kiểm tra mái, bảo vệ mép mái, kiểm soát vật rơi đến giám sát cứu hộ. Việc sử dụng đúng thiết bị bảo hộ lao động như dây đai an toàn, dây chống sốc, dây cứu sinh, mũ bảo hộ, giày chống trượt và găng tay phù hợp sẽ giúp giảm nguy cơ tai nạn nghiêm trọng. An Nhiên Safety đồng hành cùng doanh nghiệp trong việc tư vấn giải pháp PPE đạt chuẩn, phù hợp cho xây dựng, nhà xưởng, công nghiệp và các công việc trên cao.

Tài liệu tham khảo

Bộ Xây dựng. (2021, December 20). Thông tư số 16/2021/TT-BXD: Ban hành QCVN 18:2021/BXD Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn trong thi công xây dựng. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. https://vanban.chinhphu.vn/?docid=204974&pageid=27160
Canadian Centre for Occupational Health and Safety. (2023, March 28). Prevention of slips, trips and falls. CCOHS. https://www.ccohs.ca/oshanswers/safety_haz/falls.html
Health and Safety Executive. (n.d.). Fragile surfaces. HSE. https://www.hse.gov.uk/construction/safetytopics/fragile.htm
Occupational Safety and Health Administration. (n.d.). 1926.501 - Duty to have fall protection. OSHA. https://www.osha.gov/laws-regs/regulations/standardnumber/1926/1926.501
Occupational Safety and Health Administration. (n.d.). 1926.1408 - Power line safety (up to 350 kV)—equipment operations. OSHA. https://www.osha.gov/laws-regs/regulations/standardnumber/1926/1926.1408
Occupational Safety and Health Administration. (n.d.). Heat - Overview: Working in outdoor and indoor heat environments. OSHA. https://www.osha.gov/heat-exposure
Health and Safety Executive. (n.d.). Roof work. HSE. https://www.hse.gov.uk/construction/safetytopics/roofwork.htm
Health and Safety Executive. (n.d.). Introduction to working at height safely. HSE. https://www.hse.gov.uk/work-at-height/introduction.htm